१. उत्पत्ति क्रम: सिर्जना र विशुद्ध दर्शनको शक्ति

उत्पत्ति क्रम वज्रयान साधनाको पहिलो जग हो। यस चरणमा साधकले आफ्नो साधारण र अशुद्ध धारणालाई हटाएर आफूलाई साक्षात् बुद्ध वा इष्टदेवताको रूपमा कल्पना गर्दछन्।

मुख्य उद्देश्य र कार्य:

• साधारण दृष्टिको त्याग: हामी आफूलाई एक साधारण मानिस र संसारलाई दुःखको सागरको रूपमा देख्छौं। उत्पत्ति क्रमले यो ‘साधारण अहङ्कार’ लाई तोडेर ‘दिव्य अहम्भाव’ (म साक्षात् बुद्ध हुँ भन्ने शुद्ध चेतना) जागृत गराउँछ।
• अवस्थाको शुद्धीकरण: यस साधनाले जन्म, मृत्यु, र अन्तराभवको चक्रलाई शुद्ध पार्ने काम गर्छ। साधकले मृत्युलाई ‘धर्मकाय’, अन्तराभवलाई ‘सम्भोगकाय’ र पुनर्जन्मलाई ‘निर्माणकाय’ को रूपमा रूपान्तरण गर्ने अभ्यास गर्दछन्।

सफलताका तीन महत्त्वपूर्ण आधारहरू:

उत्पत्ति क्रम सफल हुनका लागि साधकमा तीनवटा गुण हुनु अनिवार्य मानिन्छ:

1. विशद दर्शन: देवता र मण्डललाई ऐनाको प्रतिबिम्ब जस्तै अत्यन्तै स्पष्ट देख्न सक्ने क्षमता।
2. दिव्य अहङ्कार: आफू साक्षात् बुद्ध वा इष्टदेवता नै हुँ भन्ने अटल र निर्विकल्प विश्वास।
3. विशुद्धिको अनुस्मरण: देवताका विभिन्न हात, मुख, आयुध र गहनाहरू केवल चित्र नभई बुद्धका अनन्त गुणहरूका प्रतीक हुन् भन्ने गहिरो ज्ञान।

२. सम्पन्न क्रम: सूक्ष्म शरीर र ऊर्जाको पूर्णता

उत्पत्ति क्रममा रचनात्मक कल्पनाको प्रयोग गरिन्छ भने सम्पन्न क्रममा साधकले आफ्नो सूक्ष्म शरीरभित्रका ऊर्जाहरूसँग प्रत्यक्ष काम गर्दछन्। यसलाई ‘पूर्णताको चरण’ भनिन्छ किनभने यहाँ कल्पना गरिएका कुराहरूलाई वास्तविक अनुभवमा उतारिन्छ।

सूक्ष्म शरीरका तीन मूल तत्त्वहरू:

• नाडी: शरीरका सूक्ष्म ऊर्जा मार्गहरू, जसमा विशेष गरी मध्य नाडी (अवधूती) प्रमुख हुन्छ।
• प्राण: नाडीहरूभित्र बहने सूक्ष्म वायु वा ऊर्जा।
• बिन्दु: चेतनाका अत्यन्त सूक्ष्म र प्रबुद्ध थोपाहरू।

सम्पन्न क्रमका प्रमुख अभ्यासहरू (नारोपाका षड्धर्म):

सम्पन्न क्रमका अभ्यासहरू मध्ये महासिद्ध नारोपाका छ वटा विशेष साधनाहरू विश्वप्रसिद्ध छन्:

• चण्डालिका (तुम्मो): नाभिमुनि भित्री अग्नि प्रज्वलित गरी महासुख र शून्यताको अनुभव गर्ने।
• मायाकाय: आफ्नो भौतिक शरीरलाई इन्द्रेणी वा ऐनाको प्रतिबिम्ब जस्तै प्रकाशमय र निस्सार अनुभव गर्ने।
• प्रभास्वर (ओसेल): मनको मूल, आवरणरहित र शुद्ध प्रकाशमय स्वरूपलाई प्रत्यक्ष चिन्नु।
• स्वप्न योग: निद्राको अवस्थामा पनि पूर्ण सचेत रही सपनालाई साधनाको मार्गमा रूपान्तरण गर्नु।
• अन्तराभव योग: मृत्यु र अर्को जन्मको बीचको अवस्थामा मुक्ति प्राप्त गर्ने तयारी गर्नु।
• सङ्क्रमण (फोवा): मृत्युको समयमा आफ्नो चेतनालाई सिधै बुद्ध क्षेत्र (सुखावती भुवन) मा स्थानान्तरण गर्ने गुह्य विधि।

३. उत्पत्ति र सम्पन्न क्रम बीचको दार्शनिक सम्बन्ध

बौद्ध दर्शनमा यी दुई चरणहरूलाई छुट्टाछुट्टै नभई एकअर्काका परिपूरक मानिन्छ। उत्पत्ति क्रमलाई ‘उपाय’ र सम्पन्न क्रमलाई ‘प्रज्ञा’ को रूपमा हेरिन्छ।

धेरैजसो सिद्ध आचार्यहरूका अनुसार, सम्पन्न क्रमको गहिरो अभ्यासमा प्रवेश गर्नुअघि उत्पत्ति क्रमको जग अत्यन्तै बलियो हुनुपर्छ। उत्पत्ति क्रमले साधकको मनलाई परिपक्व बनाउन मद्दत गर्छ भने सम्पन्न क्रमले वास्तविक बुद्धत्व प्राप्त गराउँछ। आचार्य चोङ्खापा जस्ता विद्वानहरूले यी दुईको क्रमिक अभ्यासमा जोड दिएका छन् भने, आचार्य लोङ्छेनपा जस्ता गुरुहरूले मनको प्राकृतिक शुद्धतालाई प्रत्यक्ष चिन्नुमा जोड दिएका छन्।

४. साधनाको अन्तिम फल: इन्द्रधनुषी काय र पूर्ण सम्बोधि

यी साधनाहरूको अन्तिम लक्ष्य भनेको शरीर र मनको पूर्ण रूपान्तरण हो। सम्पन्न क्रमको उच्चतम अवस्थामा पुग्दा साधकले इन्द्रधनुषी काय प्राप्त गर्न सक्छन्, जहाँ भौतिक शरीर पञ्चरङ्गी प्रकाशमा विलीन हुन्छ। यसले साधारण मृत्यु र पुनर्जन्मको अन्त्य गरी पूर्ण मुक्तिको अवस्था (बुद्धत्व) लाई जनाउँछ।